Cando est nàschida Radio Onde Furlane?
Radio Onde Furlane est nàschida in su 1980. Pròpiu in custu annu, difatis, naschet ufitzialmente sa "Cooperativa de Informatzione Friulana" (oe "Informatzione Friulana" sotziedade cooperativa) editora de sa ràdiu e incumintzant sas trsmissiones radiofònicas de s'emitente nostra.

S'idea prima de sas pessones chi ant formadu sa cooperativa, difatis, fiat sa de "produire e isvilupare m�èdios de informatzione addatos a sos obietivos de autonomia e autodeterminatzione de sa natzionalidade friulana".

Cantas pessones bi traballant?
In custu mamentu sos dipendentes sunt sete. B'at in prus collaboratziones a progetu, sena contare sos collaboradores voluntàrios. Oe est sa realidade lavorativa e ocupatzionale intre sas chi traballant cun e pro sa limba friulana.

In ue si podet ascurtare?
Sa ràdiu podet è�ssere ascurtada in sos 90 Mhz in modulatzione de frecuèntzia in sos montes e in sos pranos tzentru-orientale. In custas dies, a onni modu, semus giughende su singiale a sa Càrnia (montes de su Frìuli), mescamente, a curtzu a sa tzitade de Tolmezzo.
Sa sede de sa ràdiu est in Udine, ma, cun sa crèschida de su singiale, semus pessende de abbèrrere una redatzione peri in Tolmezzo.
Su singiale de Onde Furlane, a onni modu, est ritrasmìtidu finas in sa zona de Colònia Caroya (In Argentina), una tzitade fundada in s'Otighentos dae sos colonos arribados dae su Frìuli e ue est galu bia sa presèntzia de sa limba friulana. Su progetu est nàschidu dae carchi mese, pro more de una collaboratzione cun s'emitente locale Radio FM Comunicar, e est andende bene meda insa comunidade locale.
Sa ràdiu, in prus, podet èssere ascurtada in streaming in su situ intern�t www.friul.it.

Cale est su pùblicu bostru?
Est unu pùblicu bastante diferente. B'at unos cantos "amantiosos" chi alluent sa ràdiu su mangianu e abarrant sintonizados totu sa die, a s'ispissu però (pro more de sos impinnos de traballu, o de sos gustos personales) su nùmeru de sos ascurtadoress càmbiat cunforme a s'oràriu e a su casta de sas trasmissiones. Pro nàrrere, una parte de sos ascurtadores est prus atenta a sos ispàtzios informativos, àteros sighint cun interessu mannu sas trasmissiones musicales, etc.
Cun custu non chèrgio nàrrere chi totu sos friulanos ascurtant s'emitente nostra, ma petzi chi su pùblicu chi nos ascurtat est bastante diferente.

Totu in friulanu, a "pagat" dae su puntu de bista "econòmicu"?
Tocat a nàrrere chi sa ràdiu non trsmitet petzi in limba friulana. Su friulanu est sa limba impreada pro su 75% de sa programatzione. Su restu est in italianu, ma b'at peri programas in sas limbas de sos imigrados (albanesu, àrabu, frantzesu, inglesu, russu, etc.) e, mescamente, su castiglianu (pro sa situatzione particulare ligada a s'emigratzione friulana in Sud Am�rica, mescamente in Argentina, e a s'imigratzione "de torrada" prus reghente).
Naradu custu, s'impreu mannu de su friulanu a sa segura faghet a manera chi Onde Furlane siat si no ùnica, a sa segura diferente a beru dae sas àteras emitentes radiofònicas. E, a su sòlitu, in su "mercadu", sa diversidade "pagat". A mantènnere bia un'istrutura che a sa nostra costat meda, ma finas a como sos issèberos fatos nos ant permìtidu de sighire a fàghere s'atividade nostra. Pesso chi unu datu podat crarire sas cosas: in sos annos Otanta sas chi fiant cramadas ràdios lìberas ativas in sa provìntzia de Udine fiant unas trinta; oe bi nd'at abbarradu chimbe, Onde Furlane est una de cussas. Pesso chi in pagos, a s'incumintzu aiant àpidu iscumìtidu chi una ràdiu che a sa nostra aeret sighidu s'atividade pro prus de bintichimbe annos!
Onde Furlane no est una ràdiu "rica", ma custu dipendet meda finas dae sa casta de ràdu chi amus detzisu de fàghere. Su fatu de è�ssere ràdiu comunitària, e non cumertziale, nos cumandat de t�ènnere lìmites pro su chi pertocat sos ispàtzios publitzitàrios e bi cheret un'isforrtzu mannu de autoprodutzione de sos programas. In pràtica, sa nostra est una "ràdiu de servìtziu". In s'istadu italianu, a su sòlitu chie dat custa casta de issèberos? Cunsiderados sos costos artos, si tratat, pro suprus, de realidades radiofònicas ligadas a tzircùitos mannos (che a sa de Radio Popolare), a grupos editoriales mannos (pro nàrrere, Radio 24), o a su cuntzessionàriu pùblicu (RAI). Radio Onde Furlane non disponet a sa segura de risorsas de gasi, mancari gasi est forte e sana. Custu cheret nàrrere chi s'impreu de su friulanu nos at premiadu.

Cales sunt sos programas preferidos?
No amus fatu mai classìficas de ascurtos, ma dae su raportu cun sos ascurtadores ischimus chi agradat meda s'ispàtziu informativu subra sos apuntamentos de sa die (cuntzertos, teatru, tzìnema, presentatziones e àteros eventos culturales). Totu sos ispàtzios informativos tenent, a onni modu, èsitu mannu (non petzi sas editziones de su giornale ràdiu, ma finas sa rassigna istampa, sas noas subra sa viabilidade, sas previsiones de su tempus, sos aprofundimentos). Si tratat, est craru, de trasmissiones totu fatas in friulanu. B'at in prus tzertas trasmissiones musicakales chi tenent unu n�meru bonu de ascurtadores amantiosos.

Faghide informatzione meda/intervistas?
B'at bàtoro essidas cuotidianas pro su GR (cun intervistas subra de sos argumentos prus importantes de sa die). In prus, onni die, amus sa rassigna de istampa, sas noas subra sa viabilidade, su meteo, sos apuntamentos culturales de sa die. B'at in prus a su mancu una pàriga de oras sa die de aprofundimentos informativos e culturale, ma b'at prus logu pro sos programas musicales (cun cundutores ispetzializados in unu tzertu gènere musicale: dae su rock indipendente a sa mùsica argentina, dae s'industrial a su hip hop, etc.). A sas 6 de sero b'at s'ùrtima editzione de su GR, sighida dae s'ispàtziu de sos apuntamentos. Su sero est dedicadu a su sòlitu a sos programas musicales, ma non mancant trasmissiones de àtera casta (comente a cudda autgestida dae su Tzentro Sotziale de Udine). A de note e a tzertas oras cuotidianas b'at peri "musiche cence confins"; mùsica in libertade, sena cundutores, organizada in: friulana, àteras natzionalidades minorizadas, e de gèneres diferentes.

Cale est su cuntributu chi dais a sa promotzione de sa limba?
In prus de s'atividade radiofònica, sa cooperativa chi gestit Onde Furlane s'òcupat de àteras atividades pro sa promotzione e s'isvilupu de sa limba.
Non bi balet a ispiegare ite cheret nàrrere a tè�nnere una ràdiu chi onni die pro 365 dies s'annu trasmitit su prus de sa programatzione sua in friulanu. Onni die dimustramus chi cun sa limba nostra si podet fàghere totu, si podet faeddare de totu. Una bia sos crìticos de sa limba naraiant chi su friulanu fiat sa limba de sos massajos, de sa traditzione (in su sinnificadu peus de sa paràula), de s'antigòriu. Radio Onde Furlane at rspostu a issos faghende informatzione, faeddende de su mundu, de cultura, de traballu, de tecnologias noas, de m�ùsica, de economia, de isport, etc. e faghende∙lu in friulanu!
S'esperièntzia tenta in ràdiu, mescamente cun su còmpitu de fàghere informatzione cuotidiana e duncas cun s'òbrigu de faeddare de totu, nos at permìtidu de realizare su primu curretore ortogràficu e su primu ditzionàriu friulanu-italianu/italianu-friulanu in suportu informàticu. Amus esportadu sas connosch�ntzias nostras in televisione: su primu notitziàriu setimenale in friulanu trasmìtidu dae una televisione, difatis, l'amus realizadu nois. Sena ismentigare in prus sas initziativas in iscola, traballende cun professores e istudentes pro realizare programas radiofònicos in friulanu: un'ispètzia de iscolighedda de giornalismu in friulanu pro pitzinnos.
B'at in prus su "Premi Friul", unu cuncursu annuale pro animare sa produtzione in limba friulana. Su prus de sas editziones est istada dedicada a sa mùsica, ma bi sunt istados peri sos radiodramas, sos fumetos, etc. Como su prèmiu est devènnidu "Musiche Furlane", est a nàrrere unu cuncursu annuale pro sa produtzione musicale in friulanu, ma mescamente una vetrina pro animare sa nàschida de grupos noos o cantautores friulanos e un'eticheta discogràfica chi in custos ùrtimos annos at realizadu una bindighina de cd de mùsica in friulanu (rock, hip pop, combat folk, etc.).

Faghides publitzidade in friulanu? Cale est sa reatzione de su pùblicu? E de sos insertzionistas?
Sa publitzidade podet èssere in friulanu o in italianu. A bias s'insertzionista arribbat cun sa publitzidade giai pronta in italianu e nos pedit de la trasmìtere gasi, ma su prus de sas bias nos pedit a nois de la realizare in friulanu. Si tratat de privados, ma peri de entes pùblicos. Unos cantos polìticos nos ant cumissionadu publitzidades in friulanu finas pro sos ispàtzios ligados a sa campagna eletorale.
Pro su pùblicu est normale a int�èndere sa publitzidade in friulanu in sa ràdiu nostra. Nois impreamus sa limba in manera naturale pro totu e, duncas, finas pro sa publitzidade.
B'at àpidu peri unu tempus chi unas cantas publitzidades las aiat fatas unu grupu teatrale. Fiant publitzidades pessadas e fatas in friulanu, cun una bene còmica a bias surreale. B'at pessones chi, a distàntzia de medas annos, si las ammentant galu a memòria!

B'at carchi àtera ràdiu chi trasmitet in friulanu?
In sas ràdios cumertziales (belle totus de propiedade non friulana) pro sa limba nostra no b'at logu. In una pàriga de ràdios privadas locales s'intendet totora su friulanu. Diferente sa situatzione de Radio Spazio 103, emitente ligada a s'artzivescovadu de Udine, ue sa limba friulana est impreada in unos cantos programas, tzertos cun ascurtos mannos. Semus faeddende de unu 25/30% de presèntzia de friulanu in sa programatzione de custa ràdiu. In custos ùrtimos annos b'at unas cantas trasmissione in friulanu finas in sa RAI regionale de su Friuli Venetzia Giùlia: si tratat, semper e cando de programas finantziados dae sa Regione (comente a nàrrere, nudda dinare, nudda trasmissiones), su prus culturales o de recreu (duncas sena informatzione giornalìstica).

A ite gasi pagas?
Sas ràdios "lìberas" friulanas sunt pagas a beru: sas prus importantes sunt Radio Onde Furlane e Radio Spazio 103, ue su friulanu est presente (apo giai naradu in cales pertzentuales).
Sas ràdios cumertziales pessant galu chi su friulanu non "rendat" e non cherent mancu trasmìtere cantzones in friulanu (finas cando si tratat de grupos  che a sos Arbe Garbe  chi in sos cuntzertos issoro acudint mìgias e mìgias de giòvanos!). Prus chi unu giudìtziu de profetu econòmicu, paret prus chi no àteru unu pregiudìtziu. E sos pregiudìtzios, s'ischit, sunt malos a mòrrere.
Su datu, a pàrrere meu, iscandulosu, est rapresentadu dae sa cuntzessionària pùblica, est a nàrrere sa RAI. Non si tratat petzi de su non rispetu de sas leges in vigore (sa lege istatale 482 de su 1999, difatis, òbrigat sa RAI a garantire in manera autònoma ispàtzios a sas limbas minoritàrias tuteladas in manera proportzionale a sa difusione issoro: e su friulanu est faeddadu dae prus de su mesu de sa populatzione de su Frìuli VG), ma finas de una mancàntzia de rispetu pro sos tzitadinos friulanos chi sunt obligados a pagare su cànone a sa RAI, ma non tenent unu servìtziu non naro adeguadu, ma mancu de gabale, in sa limba issoro!

Suventziones tenides?
Sa Regione Frìuli VG nos reconnoschet comente ente de importàntzia primària pro sa promotzione de sa limba friulana e custu nos dat su deretu (ma unu deretu chi amus otentu pustis de unu muntone de sacrifìtzios) a unu cuntributu annuale chi càmbiat onni annu e chi arribbat semper in ritardu, ma chi b'est.
Sa lege istatale 482/99, imbetzes, non grantit agiudos pro sas emitentes privadas. Pro su restu, su prus de sas intradas nostras arribat dae cunventziones, mescamente, mescamente cun realidades pùblicas pro sa realizatzione de programas e progetos.

Tenides voluntariadu?
Eja. Su voluntariadu est presente e est istadu fundamentale pro sa crèschida e, in tzertos casos, pro sa supravivèntzia de sa ràdiu.

Bos càpitat de innovare sa limba, ponenede t�èrmines noos?
Tzertu. Sa nàschida de neologismos est carchi cosa de naturale in una situatzione che a sa nostra. Podimus nàrrere chi su giornalismu radiofònicu in friulanu est nàschidu cun Radio Onde Furlane, duncas est istadu metzessàriu a traballare subra salimba pro realizare carchi cosa chi in antis non bi fiat.
Su chi àteras limbas ant isvilupadu in tempos relativamente longos (so faeddende de sas limbas ufitziales, de istadu, cun totu su chi càpitat in tèrmines de impreu ufitziale, de iscolarizatzione de sas massas, de impreu sotziale), l'amus elaboradu meda prus in presse. Non si podet pretèndere chi una limba chi, non tzertu ca l'at chertu issa, est abarrada in cunditzione de subalternidade pro sèculos apat isvulupadu sos matessi istrumentos de una limba ufitziale, de una limba de istadu imposta a totu sos tzitadinos.
Fàghere informatzione, faeddare de totu sos argumentos, nos at obligadu a fàghere un'isfortzu de ampliamentu de su vocabulàriu pro intervènnere in cussos campos a su sòlitu negados a sa limba nostra e chi, in cunsegu�ntzia, sufriant de una carèntzia lessicale.
B'at in prus su discursu istilìsticu e de impreu de limbàgios ispetzialìsticos. Non si podet pessare de faeddare de economia, de traballu, de tecnologias noas, etc. in unu giornale ràdiu o in unu programa de aprofundimentu, comente chi sìamus sèidos in tzilleri cun sos amigos. Non si trata, est craru, de bortulare una limba, ma de l'adatare, comente faghent totu sas limbas normales, a sos livellos diferentes e a sas esigèntzias de sa comunicatzione.
In una situatzione gasi, b'at logu pro issèberos o propostas isballadas, ma s'importante est a fàghere tesoro de custos isballos pro ischire a nche los colare. Bisòngiat, a un'ala, a rispetare sas caraterìsticas de sa limba, e a s'àtera, abbaidare a su chi ant fatu sas àteraslimbas chi, ant fatu su matessi caminu nostru: mancu s'inglesu comente limba de s'informàtica! S'isvilupu de sos neologismos sighit r�gulas bastante pretzisas, a faàghere sa finta de èssere sos primos a traballare in custu setore est petzi unu dannu.
Sa realizatzione de su primu curretore ortogràficu e de su primu ditzionàriu friulanu-italianu/italianu-friulanu in suportu informàticu est istada fata gràtzias a custu tipu de traballu.

Ite si diat dèvere/pòdere fàghere pro isvilupare sa presèntzia de sas limbas nostras in su mundu de s'informàtica radiofònica?
Lassende a un'ala su casu de sa cuntzessionària radiotelevisiva pùblica, ue si tratat de traballare paris pro chi siant rispetados a su mancu sos òbrigos de lege, b'at a sa segura galu traballu meda a fàghere.
Bisòngiat a sighire longu su protzessu de normalizatzione linguìstica, est a nàrrere s'isvilupu de una limba "normale" chi podat èssere impreada in onni àmbitu e pro cale si siat esigèntzia. Sos mèdios de comunicatzione podent t�ènnere unu balore educativu mannu, bisòngiat duncas a tènnere una limba cumpleta (cun un'istandard gràficu, cun unu modellu de limba comuna chi non cheret nàrrere a iscantzellare sas variedades locales-, cun s'isvilupu de neologismos, etc.).
Sas tecnologias noas, oe, dant possibilidades chi binti o deghe annos a como non fìamus atretu nemancu de pessare. Pro nàrrere, finas si no est sa solutzione de onni problema, comente a calicunu li praghet a crèere, internet dat possibilidades de importu mannu de difusione de materiales informativos e musicales a costu bassu. Permitet, in prus, di pòdere fàghere tzertos traballos peri dae domo, cun profetos mannos pro sos costos e su tempus.
Creo in prus chi su cuncàmbiu de esperièntzias, mescamente in realidades chi presentant unu muntone de afinidades (comente in sa situatzione friulana e sarda), siat fundamentale a beru. Peruna comunidade est aguale a un'àtera, ma b'at esperièntzias chi si podent addatare a situatziones diferentes. Est importante ducas, a afortire sos raportos intre sas comunidades e creare retes pro cuncambiare esperièntzias e informatziones.
Tenimus unu muntone de cosas de fàghere e su de caminare paris nos podet agiuare a nche colare mègius sos impèigos chi amus a agatare in caminu. [trad. ZL. Stochino]