Aureli Argemí est fundadore e presidente de su CIEMEN (Centre internacional Escarré per a les minories etniques i nacionals), organismu nàschidu in su 1975 e intituladu a Aureli Maria Escarré, abade de Monserrat (Catalugna), esiliadu in Milano ca fiat contràriu a su regìmene de su ditadore Francisco Franco e in favore de sos deretos de sos Catalanos.
Argemí e su Ciemen, in totu sos annos colados e finas como, sunt istados e sunt galu su puntu de riferimentu in Europa de sas elaboratziones e istùdios in favore de sos deretos natzionales de sas "natziones sena istadu". Pro medas annos ant organizadu in Cuixà, Catalugna frantzesa, sas "Dies de istùdiu subra de sa Natzionalidades", a ue semus andados in medas finas dae Sardigna (finas G. Lilliu, A. Cossu, A. Satta, E. Spiga e àteros). S'intervistadu connoschet bene meda finas sa Sardigna e sas chistiones suas e at leadu parte a medas addòvios. At organizadu unu cungressu de sa CONSEU in Casteddu, at leadu parte a s'Universidade de Istade de Galannoli de su 2004 e, de reghente, est istadu presente in Nùgoro, pro sa Die europea de sas Limbas, su 26 de cabudanni de ocannu.
Argemí est finas fundadore e diretore de sa rivista de su Ciemen "Europa de les Nacions", in catalanu.

In sos ùrtimos annos, sas natziones sena istadu de s'istadu ispagnolu si sunt afortidas in sos poderes, in sas cumpetèntzias, in sa cussèntzia natzionale?
Sa sistematizatzione e s'esertzìtziu de su regìmene polìticu de caràtere autonomista, postu in pràtica dae su 1980, pagu tempus a pustis de sa morte de su ditadore Franco, at permìtidu su cunsolidamentu de una leada de cussèntzia de sas diferentes natziones in su sensu chi s'Ispagna "una" no esistit, chi sa realidade est un'Ispagna plurale cun pòpulos diferentes. Custa pigada de cussèntzia però non s'est pòdida isvilupare, a su mancu in tzertas natziones, comente sas sotziedades currispondentes diant àere chertu. Custu a sa fine ca galu no ant agatadu sa currispondèntzia o bastante sensibilidade in su cumplessu de sa sotziedade ispagnola e de sa classe polìtica majoritària sua (de destra o de sinistra), chi la rapresentat e chi guvernat su cumplessu de s'istadu ispagnolu. Duncas s'istòria de sas autonomias est prena de dificultades e resistèntzias. Ma finas de progressos. Su fatu est chi at pòdidu progredire.

Pro more de ite est capitadu?
Unu de sos sìntomos de custu progressu l'agatamus in sa realidade chi totu sas natziones sena istadu incruidas in s'istadu ispagnolu ant decraradu chi cun sos istatutos de autonomia rispetivos non si podiat prus andare a in antis: sa majoria de sas autonomias pedint prus autoguvernu. Difatis, ant presentadu progetos non pro atualizare ebbia sos istatutos oramai betzos ma finas pro ismannioare sas cumpetèntzias. In parallelu, sa sotziedade tzivile, organizada in paritzos movimentos e assòtzios, est istada determinante comente fortza pro amustrare sos lìmites de sas autonomias e pro fàghere bìdere chi àteros tempos benidores sunt possìbiles.

Cales sunt sos perìgulos atuales pro s'esistèntzia de custas natziones?
Dae unu puntu de bista istitutzionale, bidimus chi calicunu de sos progetos de atualizatzione de sos istatutos de autonomia est giai coladu in su filtru, netzessàriu pro èssere aproadu in definitiva, de su parlamentu de Madrid (s'istatutu de su Paisu Bascu, Catalugna e Paisu Valentzianu), cando chi àteros non los ant galu discùtidos in parlamentu:.
A sa fine de su 2004, pagu prus de sa metade de sos deputados de su parlamentu autònomu bascu at votadu positivamente unu testu atualizadu de istatutu de autonomia chi, a pustis, in freàrgiu de su 2005, est istadu presentadu a su Parlamentu de Madrid. Sa majoria manna de sos deputados ispagnolos non at dadu mancu sa possibilidade de discùtere su testu ca, a pàrrere issoro, cunteniat duos printzìpios inatzetàbiles: sa cunsideratzione de su pòpulu bascu diferente dae su pòpulu ispagnolu e sa cunsideratzione chi s'istatutu de autonomia matessi fiat una proposta fata in tèrmines de istadu assotziadu (su Paisu Bascu) cun s'istadu ispagnolu. Duncas custu istatutu est abbarradu suspesu (e finas a oe galu sos Bascos no ant presentadu unu testu alternativu).
Pro su chi pertocat s'istatutu de autonomia de Catalugna, ant presentadu in su Parlamentu de Madrid unu testu votadu dae belle su 90% de sos deputados de su parlamentu autònomu de Catalugna (30 de cabudanni de su 2005). A pustis, una majoria simpre in su Parlamentu de Madrid (s'opositzione de destra aiat votadu contra) at discùtidu e aproadu custu testu, cun retalliaduras importantes. In fatu, su 18 de làmpadas coladu, sa sotziedade catalana l'at ratificadu in referendum.
Cun custas limitatziones printzipales, in relatzione a su testu aproadu dae su Parlamentu catalanu:
- su parlamentu de Madrid at suprìmidu totu su chi podiat fàghere pessare chi su pòpulu catalanu fiat unu pòpulu a sese (su progetu de istatutu aproadu dae sos deputados catalanos naraiat, pro nàrrere, in su primu artìculu, chi sa Catalugna est una natzione); chi su guvernu catalanu teniat cumpetèntzias esclusivas in sa regorta de sas tassas, pro negotziare a pustis cun su guvernu istatale sa partzidura de su dinare; chi su guvernu catalanu podiat tènnere una politica autònoma de su totu in sos raportos cun s'èsteru. In prus de custu, paritzas cumpetèntzias atribuidas a su guvernu catalanu dae s'istatutu aproadu dae su parlamentu catalanu, nche sunt istadas catzadas.
Su progetu de istatutu de su Paisu Valentzianu est cròmpidu a Madrid cun su votu de sa majoria manna de su parlamentu autònomu de cudda comunidade. Finas su parlamentu de Madrid l'at aproadu, ma custa bia cun sa majoria manna, est a nàrrere cun su partidu de guvernu printzipale, su sotzialista, e su partidu de opositzione printzipale, su populare. Custu istatutu cuntenet pagas modìficas a cunfrontu de s'anteriore, mancari introduat sa definitzione de su Paisu Valentzianu comente natzionalidade, isvilupet in sensu autonomista unas cantas cumpetèntzias de su guvernu autònomu, dassende sa ghenna aberta in su sensu chi, si àteras autonomias otenent prus poderes autònomos, su guvernu valentzianu puru cheret sa possibilidade de los pedire.

Cale logu at tentu e tenet sa rivendicatzione linguìstica pro s'isvilupu de s'identidade e de sa cussèntzia natzionale?
Pro su chi pertocat sa limba, s'istatutu de autonomia de Catalugna aproadu introduit unu reconnoschimentu de sa limba catalana chi, non de èssere unu deretu, ma est unu dovere a la connòschere, mancari ammintat, rispetende su chi fiat giai istabilidu, sa limba castigliana comente coufitziale. S'istatutu de su Paisu Valentzianu ammintet sa coufitzialidade e petzi chi sa limba mutida valentziana (pro non nàrrere catalana) est reconnota a livellu de deretu, ma non narat nudda de su dovere de la connòschere. Pro s'impreu de sa limba catalana, segundu s'istatutu de sa Catalugna tocat a mandare a in antis una polìtica chi sa limba siat limba de integratzione e veiculare in totu sos livellos. S'istatutu valentzianu no est esplìtzitu in custos puntos e faeddat prus a prestu de garantire su bilinguismu.
A custu propòsitu tocat de annotare chi su tribunale costitutzionale ispagnolu at retzidu sa denùntzia de su Partidu Populare e de su defensore de su pòpulu ispagnolu pro suprìmere s'artìculu chi in s'istatutu de Catalugna faeddat de su dovere de ischire su catalanu. Sos denuntziantes creent chi siat unu printzìpiu anticostitutzionale. Ma sa sentèntzia non l'ant galu emìtida.
De seguru, in intro de s'istadu ispagnolu esistit una dinàmica chi faghet pessare chi sas natziones sena istadu siant ativas, chirchende unu tempus benidore mègius e oramai pessende prus chi no àteru, a su mancu tzertos partidos de avanguàrdia presentes in sas istitutziones, a comente si collocare in intro de s'Unione europea.
Tenende contu chi oramai belle su 60% de sa polìtica de s'Unione europea dipendet dae sas istitutziones europeas, non dae sos istados membros sìngulos. Ogni bia importat prus pagu comente contribuire a mantènnere sos istados costituidos.

Foras de s'istadu ispagnolu, in cale natzione de Europa b'at prus dinamismu, recùperu linguìsticu e crèschida?
Su protzessu de mudializatzione o globalizatzione at fatu pessare a gente meda chi sas natziones minores, mescamente sas chi non tenent un'istadu issoro, aiant pèrdidu ogni isperu pro sa supravivèntzia comente sunt, est a nàrrere chi diant èssere destinadas a iscumpàrrere in presse in intro de sos cumplessos mannos (in s'Unione Europea, pro nàrrere). Ma sa realidade est dimustrende su contràriu. Pròpiu in Europa sunt nàschidos istados noos. Istados minores indipendentes, dae natziones chi non teniant un'istadu issoro pagos annos a como. S'ùrtimu est su Montenegro in su 2006.

Pro more de ite b'at àpidu custu avantzamentu?
Semus fraighende ispàtzios mannos noos (polìticos, econòmicos), ma semus finas recuperende sas diferentes identidades colletivas chi tenent raighinas no in sos istados chi sunt perdende pesu, tramudende cumpetèntzias a sas organizatziones mannas, ma in sas limbas e culturas chi sunt s'"ànima" plurale de s'Europa e de su mundu. No est pro casu chi unu de sos printzìpios fundantes de s'Unione Europea est s'unione in sa diferèntzia (printzìpiu chi nche colat sos istados chi ant fatu de totu pro limitare siat s'unione, cunfundende·la cun s'uniformismu, siat sa diferèntzia, cunfundende·la cun sa farta de agualidade).

S'intrada reghente de istados noos in sa UE, at aumentadu sa tzentralidade de su problema de sas natzionalidades? Pro ite?
B'at carchi sìntomu. Pro nàrrere, sa Cumissione eEuropea, cun s'agiudu de eurodeputados prus e prus numerosos, est mandende a in antis una polìtica in favore de paritzas de sas revindicatziones de sas natziones sena istadu.

Ite si faghet pro fàghere connòschere a pare sas natziones sìngulas?
Tocat sena duda a fàghere una pedagogia adeguada pro imparare chi s'afortimentu de sas limbas e de sas culturas in sas diferentes comunidades o pòpulos o natziones (de sas identidades colletivas, in pagas paràulas) est un'iscummissa fache a unu tempus benidore positivu, liberadore pro totu sa sotziedade europea. A su mancu, custu est su traballu chi est faghende su CIEMEN e s'organizatzione in rete de sas natziones sena istadu, promòvida dae su CIEMEN, mutida "Cunferèntzia de natziones sena istadu in Europa" (CONSEU). [trad. G. Muroni]