[16-07-2006]

Don Nicola Tùligi est unu salesianu nàschidu in su 1927 in Baunei, in sa diòtzesi de Lanusei. S'est fatu missionàriu a sos binti annos. At cumintzadu sa preparatzione sua a su satzerdòtziu in Hong Kong
In su 1954 l'ant ordinadu satzerdotu e at cumintzadu a operare in India, in Shillong.
Como est diretore de un'Istitutu pro s'Educatzione Vocatzionale, in sa diòtzesi de Jowai, in s'istadu indianu de Meghalaya (cap. Shillong), mannu 22.429, cun una populatzione de 2 milliones de abitantes. Cun 300 km de longària e 100 km de largària, est pagu prus o mancu comente sa Sardigna.
Don Tùligi, in un'Istadu che a s'India, cun chentinas de limbas, est naturale chi si siat interessadu de limbas. Comente sardu, in prus, at tentu sa sorte de fàghere paragones intre sas limbas e de elaborare ideas subra de sa realidade e su tempus benidore de sas limbas chi de seguru ant a interessare sos letores de TN.
Amus connotu a Don Tùligi in posta eletrònica e cun custu mèdiu l'amus imbiadu sas pregontas de custa intervista. Nos at rispostu deretu, narende·nos chi est "pròpiu cuntentu chi sa limba sarda siat andende a dae in antis" e saludende·nos cun "Deus siat cun bois".

Ite nde pessat de s'utilidade de una norma iscrita unica pro sa limba sarda, dassende a onniunu sa libertade de la pronuntziare comente li paret?
Tzertu chi sa limba comuna devet tènnere una manera ùnica de iscritura e petzi gasi podimus nàrrere chi tenimus una limba comuna. Però chèrgio nàrrere chi in s'ortografia non tocat de sighire s'italianu ebia ma àteras maneras de iscrìere basadas subra de sos sonos de sa limba. Pro sa pronùntzia est mègius a dare libertade: a bellu a bellu amus a rùere in su matessi caminu.

Ite podet fàghere sa Crèsia pro afortire sa limba sarda?
De seguru sa Crèsia podet e devet fàghere meda pro sa limba sarda ca in Sardigna sa Crèsia est sarda e no italiana. Sa Crèsia devet aprontare deretu in sardu comunu sa Missa, sos Sacramentos de Batiare e Cojuiu. Devet fàghere una Missa in sardu in Domìniga in totu sas crèsias. Sos cristinos ant a andare a sa chi lis paret. Custu servit finas a acurtziare sa crèsia a sa gente.

Ite relatzione tenet Vostè cun sa limba sarda?
Su sardu pro mene est sa prima limba, sa limba de su coro e de sa pitzinnia: sa limba de Mamai. Apo allegadu petzi in sardu finas a sos sete annos e cun unu pagu de italianu finas a sos dòighi annos.

Ite tocat a fàghere pro assegurare unu tempus benidore a sa limba sarda?
Sighire su chi seis faghende, non si podet fàghere a mancu, comente apo naradu in antis, de una norma de riferimentu. Pro la fàghere crèschere bisòngiat de la faeddare e iscrìere: in crèsia, in sos giornales, in sas riuniones e, custu est de importu mannu, tocat a la faeddare a sos fìgios.

Ite limbas connoschet?
A pustis de su sardu apo imparadu àteras noe limbas. Sa chi faeddo mègius est su khasi, a pustis s'inglesu e s'italianu e su hindi. In sas àteras m'arràngio

Ite at imparadu dae su cunfrontu de custas limbas?
Chi onni limba tenet su deretu a esìstere, ca si morit sa limba morit sa cultura e sa traditzione de unu pòpulu.
Faeddende medas limbas apo imparadu chi pro sa crèsia, pro èssere intesa de su logu, sa manera mègius est a imparare sa limba de sos nativos. Pro cussu nois missionàrios tenimus interpretes pro carchi mese ebia e a pustis faeddamus comente faeddat sa gente.

Faeddende de sa limba khasi, cale est sa fortza chi tenet oe custa limba?
Faeddande de sa limba Khasi podo nàrrere chi in mesu a custa limba mi pariat de essere in Sardigna. Medas bias apo naradu a sos Khasis chi deo puru soe unu " Tribale" però politicamente italianu comente issos fiant indianos. Medas bias apo inbidiadu custa Tribù ca in chentu chimbanta annos at podidu fàghere su chi nois sardos no amus podidu fàghere in milli annos. In custos montes onni bidda tenet sa limba sua però est craru chi sas raighinas sunt aguales. Po cussu ant atzetadu sa limba comune e gràtzias a issa tenent su sentidu de èssere una ratza ebia.

In cantos la faeddant?
Sos chi la istudiant in iscola e la faeddant in sas crèsias sunt belle unu millione. In domo issoro faeddant sa chi lis paret. Custa limba iscrita la faeddant petzi in sete biddas, però sas àteras biddas a curtzu la cumprendent.

Ite orìgine tenet e in ue est faeddada?
Apartenet a sa famìlia Mon-Khmer, de su grupu austro-asiàticu, est faeddadu in unu territòriu chi s'agatat in s'istadu indianu de su Meghalaya, subra de su Bangladesh

Ite reconnoschimentu tenet?
Como custa limba in sos distretos abitados da sos Khasis est comente su frantzesu in Frantza. finas a sa classe 4ª s'insinnamentu est in Khasi e a pustis in inglesu.

Est presente in sa Crèsia, in s'informatzione, in iscola, in s'aministratzione?
Est impreadu in sos Ufìtzios, in Crèsia, in sa televisione e sa ràdiu e como finas in s'Universidade.

E sa literatura khasi?
Tenimus una surra de literatura. Giornales, libros, bìblias , libros de iscola.

Comente faghet su khasi pro sos tèrmines noos?
Cando in Khasi non b'est sa paràula impreant deretu sa de calicuna àtera bidda; sas paràulas noas de sas politica, religione e industria si podent fàghere bortende su sinnificadu. O si no, si leat sa paràula inglesa e si pronùntziat a sa manera issoro e s'ortografia est in base a sa pronùntzia issoro.

Ite at fatu e est faghende Vostè pro su khasi?
Su cuntributu meu a sa limba khasi no est meda: apo publicadu carchi artìculu in sos giornales catòlicos e apo agiudadu a fàghere paràulas noas pro sa terminologia cristiana. Un'àtera cosa est chi apo cambiadu sos nùmenes cristianos in limba Khasi e los apo istampados in su calendàriu. Custu po agiudare sa crèsia e èssere prus a curtzu a sa gente. Su nùmene meu, Nicola est in Khasi: Joplang; Benedetto: Kyrkhu; Diego: Kurupnam. Gasi, cando bàtiant, dant nùmenes de sa cultura issoro. [dsc]